حکمت 4 نهج البلاغه
در این گفتار از امام علی(ع) با پنج صفت انسانی آشنا میشویم که راه سعادت و آرامش را نشان میدهند: پرهیز از عجز، صبر و شجاعت، زهد، تقوا و رضایت از خدا. نگاهی ژرف به کلمات قصار نهجالبلاغه درباره انسان قوی و صبور.
ارزش صبر و زهد و ورع و رضا
ترجمه محمد دشتی
وَ قَالَ (علیه السلام): الْعَجْزُ آفَةٌ، وَ الصَّبْرُ شَجَاعَةٌ، وَ الزُّهْدُ ثَرْوَةٌ، وَ الْوَرَعُ جُنَّةٌ، وَ نِعْمَ الْقَرِينُ [الرِّضَا] الرِّضَى.
ارزش هاى اخلاقى و ضدّ ارزش ها (اخلاقى، تربيتى):
و درود خدا بر او، فرمود: ناتوانى، آفت و شكيبايى، شجاعت و زهد ثروت و پرهيزكارى سپر نگه دارنده است. و چه همنشين خوبى است راضى بودن و خرسندى.
شرح حکمت شماره ۴
قوی و صبور باش
پنج صفت انسان از نگاه امام علی (ع)
امام علی(ع) در چهارمین کلمه از کلمات قصار نهجالبلاغه، به پنج صفت انسانی اشاره میکند؛ یک صفت منفی و چهار صفت مثبت. ایشان آثار و نتایج هر یک را در جملهای کوتاه بیان میفرمایند.
۱. عجز و ناتوانی، آفت زندگی است
«الْعَجْزُ آفَةٌ»
عجز، مفهومی گسترده دارد که شامل هرگونه ناتوانی علمی، جسمی، اقتصادی و فکری میشود. انسان عاجز، معمولاً ذلیل، شکستخورده و بیارزش است.
اسلام ما را به تلاش و دوری از عجز فرا میخواند تا با قدرت و اراده به اهداف مادی و معنوی برسیم.
امام علی(ع) در حدیثی زیبا میفرماید:
«إِنَّ الأَشْیَاءَ لَمَّا ازْدَوَجَتْ، ازْدَوَجَ الْکَسَلُ وَالْعَجْزُ، فَنُتِجَا بَیْنَهُمَا الْفَقْرَ»
یعنی: هنگامی که اشیاء با هم جفت شدند، تنبلی و ناتوانی نیز ازدواج کردند و حاصل آن، فقر بود.
۲. صبر، نشانه شجاعت است
«وَالصَّبْرُ شَجَاعَةٌ»
صبر در برابر گناه، در مسیر اطاعت خدا و در برابر سختیهای زندگی، نشانهی شجاعت است. تنها شجاعانِ صبور هستند که از آزمونهای زندگی سربلند بیرون میآیند.
پیامبر اکرم(ص) فرمودند:
«الصَّبْرُ ثَلاثَةٌ: صَبْرٌ عِندَ الْمُصِیبَةِ، وَصَبْرٌ عَلَى الطَّاعَةِ، وَصَبْرٌ عَنِ الْمَعْصِیَةِ.»
در واقع، صبر همان نیرویی است که در دشوارترین لحظات، انسان را از فروپاشی نجات میدهد و راه ایمان را هموار میسازد.
۳. زهد، بزرگترین ثروت است
«وَالزُّهْدُ ثَرْوَةٌ»
زهد به معنای بیاعتنایی به زرقوبرق دنیا است، نه بیچیزی. زاهد کسی است که دل به دنیا نبسته است، چه دارا باشد چه نداشته باشد.
پیامبر اکرم(ص) به امام علی(ع) فرمودند:
«یَا عَلِیُّ، إِنَّ اللَّهَ زَیَّنَکَ بِالزُّهْدِ فِی الدُّنْیَا.»
زهد، سرچشمهی آرامش و بینیازی واقعی است. انسان زاهد از بند حرص و نگرانی آزاد است، در حالی که بسیاری از ثروتمندان، در بند ثروت خویش گرفتارند.
۴. تقوا، سپر مؤمن است
«وَالْوَرَعُ جُنَّةٌ»
ورع یا همان تقوا، سپری است در برابر تیرهای شیطان و وسوسههای نفس. مؤمن با ورع، خود را از گناه و حتی از شبههها حفظ میکند.
پیامبر(ص) فرمودند:
«لِکُلِّ شَیْءٍ أُسٌّ، وَأُسُّ الإِیمَانِ الْوَرَعُ.»
امام علی(ع) نیز میفرماید:
«عَلَیْکَ بِالْوَرَعِ، فَإِنَّهُ عَوْنُ الدِّینِ وَشِیمَةُ الْمُخْلِصِینَ.»
۵. رضایت از خدا، بهترین همنشین است
«وَنِعْمَ الْقَرِینُ الرِّضَى»
رضا و خشنودی از تقدیر الهی، آرامش درونی و ثبات روحی به انسان میبخشد.
انسان راضی میداند که همهچیز از سوی خدای حکیم است؛ پس در برابر مصائب و ناملایمات، شکوه نمیکند و ناامید نمیشود.
در حدیثی آمده است که خداوند به حضرت موسی(ع) وحی فرمود:
«رِضَایَ فِی رِضَاکَ بِقَضَائِی»
یعنی: رضای من در این است که تو به قضای من راضی باشی.
جمعبندی
در این کلام کوتاه اما ژرف از امام علی(ع)، پنج درس بزرگ نهفته است:
- از عجز بپرهیز، چون آفت زندگی است.
- صبر کن، که نشانهی شجاعت است.
- زاهد باش، که ثروت واقعی در دل بینیاز است.
- ورع پیشه کن، چون سپر ایمان است.
- به رضای الهی دل بسپار، که آرامش جان در آن است.
