حکمت ۸ نهج البلاغه با اشاره به چشم، زبان، گوش و بینی، شگفتی آفرینش انسان را توضیح میدهد و نشان میدهد چگونه خداوند با ابزارهای ساده، کارکردهای عظیم پدید آورده است.
حکمت ۸ نهج البلاغه
شگفتى هاى تن آدمى (علمى، فيزيولوژى انسانى)
وَ قَالَ امیرالمومنین (علیه السلام):
اعْجَبُوا لِهَذَا الْإِنْسَانِ، يَنْظُرُ بِشَحْمٍ وَ يَتَكَلَّمُ بِلَحْمٍ وَ يَسْمَعُ بِعَظْمٍ وَ يَتَنَفَّسُ مِنْ خَرْمٍ.
و درود خدا بر او، فرمود:
از ويژگى هاى انسان در شگفتى مانيد، كه با پاره اى «پىه» مى نگرد، و با «گوشت» سخن مى گويد، و با «استخوان» مى شنود، و از «شكافى» نفس مى كشد.
تحلیل حکمت ۸ نهج البلاغه
حکمت ۸ نهج البلاغه یکی از زیباترین توصیفهای امام علی(ع) درباره شگفتیهای بدن انسان است. ایشان در این گفتار کوتاه اما عمیق، به چهار بخش از اعضای انسان اشاره میکند؛ چشم، زبان، گوش و مجرای تنفس. این حکمت، پیوندی میان معرفت الهی و دانش زیستی ایجاد میکند و نشان میدهد که آفریدگار با ابزارهایی کوچک، کارکردهایی عظیم در وجود انسان قرار داده است.
امام علی(ع) در این حکمت میفرماید: «در شگفت باشید از این انسان؛ با پارهای پیه میبیند، با گوشتی سخن میگوید، با استخوانی میشنود و از شکافی نفس میکشد.»
این توصیف کوتاه، نمایی از خلقت شگفتانگیز انسان است؛ موجودی که دستگاههای پیچیدهٔ بدنش در سادهترین شکلهای ظاهری پنهان شدهاند.
۲. شگفتی اول: چشم؛ دیدن با «پیه»
امام علی(ع) در نهج البلاغه اشاره میکند که انسان با «شحم» میبیند. امروزه میدانیم چشم در اصل تودهای از بافتهای شفاف، شبیه چربی تصفیهشده است. این ساختار کوچک، دارای هفت لایه و چند محیط شفاف است که دقیقترین دستگاه تصویربرداری موجود در جهان را تشکیل میدهد.
چشم میتواند بدون نیاز به فیلم یا تنظیمات دستی، دهها سال تصاویر سهبعدی را ثبت کند، نورهای مختلف را تنظیم کند، فاصلهٔ دور و نزدیک را تشخیص دهد و با اشک و پلک همیشه مرطوب بماند. این پیچیدگی نشان میدهد چگونه خداوند از یک مادهٔ ساده، بزرگترین حس انسان را آفریده است.
۳. شگفتی دوم: زبان؛ سخن گفتن با «گوشت»
در ادامهٔ حکمت ۸، امام علی(ع) از زبان به عنوان قطعهای «لحم» یاد میکند که انسان با آن سخن میگوید. در ظاهر، زبان تنها عضوی کوچک و گوشتی است، اما هماهنگی حیرتانگیزی میان این عضله، مغز، دستگاه تنفس و اندامهای گفتاری وجود دارد. زبان باید در هر ثانیه چندینبار به سرعت موقعیت خود را تغییر دهد تا حروف و کلمات شکل بگیرند. حتی کودکی پنجساله نیز همهٔ این مراحل پیچیده را بهطور طبیعی انجام میدهد؛ این خود نشانهٔ قدرت آفرینش الهی است.
۴. شگفتی سوم: گوش؛ شنیدن با «استخوان»
امام علی(ع) میفرماید انسان با «عظم» میشنود. علم امروز نشان میدهد که اساس شنوایی انسان بر حرکت استخوانهای ریز گوش است: چکشی، سندانی و رکابی. این استخوانها امواج صوتی را تقویت میکنند و به عصب شنوایی منتقل میسازند. حتی تعادل بدن نیز تا حد زیادی از بخش داخلی گوش تأمین میشود. بنابراین، شنیدن تنها گرفتن صدا نیست؛ بلکه فرآیندی پیچیده و هماهنگ است که بر پایهٔ استخوانهایی بسیار ظریف بنا شده است.
۵. شگفتی چهارم: تنفس؛ حیات از «شکاف»
امام علی(ع) در پایان حکمت، به شکاف بینی اشاره میکند؛ مجرایی ساده اما کاملاً حسابشده. تنفس طبیعی باید از طریق بینی انجام شود، زیرا این مجرا هوا را گرم، مرطوب و پاکسازی میکند. موهای بینی گردوغبار را میگیرند و مخاط آن ذرات را جمعآوری و دفع میکند. در کنار تنفس، حس بویایی نیز در همین ساختار کوچک قرار گرفته و نقش مهمی در سلامت و تشخیص خطر دارد.
معنا و پیام الهی حکمت
حکمت ۸ نهج البلاغه یادآور این حقیقت است که انسان تنها با دقت و بررسی همین چهار عضو میتواند عظمت خلقت را درک کند. خداوند از سادهترین مواد، پیچیدهترین ساختارها و دقیقترین کارکردها را ایجاد کرده است. هر عضو بدن، نشانهای از تدبیر الهی است و هر عملکرد، دلیلی بر قدرت بینهایت او.
جمعبندی
حکمت ۸ نهج البلاغه تصویری شگفتانگیز از خلقت انسان ارائه میدهد. امام علی(ع) با اشارهای کوتاه و هنرمندانه، چشم، زبان، گوش و بینی را نمونهای از آفرینش حکیمانه معرفی میکند. این گفتار، پلی میان معرفت دینی و دانش فیزیولوژی است و نشان میدهد که شگفتیهای بدن، بهترین دلیل بر وجود و حکمت آفریدگارند.
