«حکمت ۶ نهج البلاغه» دربارهی ارزش رازداری، خوشرویی، صبر و پرهیز از خودپسندی است. امام علی (ع) در این گفتار نورانی راه درست اخلاق فردی و اجتماعی را نشان میدهد: سینه عاقل گنجینه اسرار، خوشرویی دام دوستی، صبر پوشاننده عیبها و خودپسندی سرچشمه دشمنی است.
موضوع حکمت ششم: ارزش رازداری، خوشرویی، شکیبایی و پرهیز از خودپسندی
وَ قَالَ (علیه السلام):
«صَدْرُ الْعَاقِلِ صُنْدُوقُ سِرِّهِ، وَ الْبَشَاشَةُ حِبَالَةُ الْمَوَدَّةِ، وَ الِاحْتِمَالُ قَبْرُ الْعُيُوبِ (وَ رُوِيَ أَنَّهُ قَالَ فِي الْعِبَارَةِ عَنْ هَذَا الْمَعْنَى أَيْضاً: الْمَسْأَلَةُ خِبَاءُ الْعُيُوبِ)، وَ مَنْ رَضِيَ عَنْ نَفْسِهِ كَثُرَ السَّاخِطُ عَلَيْهِ.»
درود خدا بر مولا امیرالمومنین که فرمود:
«سینه خردمند صندوق راز اوست، خوشرویی دام دوستی است، بردباری گور عیبهاست (و یا فرمود: پرسش کردن، وسیله پوشاننده عیبهاست) و آنکه از خود راضی باشد، دشمنانش بسیارند.»
شرح حکمت ششم نهج البلاغه
۱. حفظ اسرار و رازداری
امام علی (ع) در آغاز میفرماید:
«صَدْرُ الْعَاقِلِ صُنْدُوقُ سِرِّهِ»
یعنی دل انسان خردمند، صندوق اسرار اوست. همانگونه که انسان داراییهای ارزشمند را در صندوقی محکم نگاه میدارد، عاقل نیز باید اسرار خویش را در دل محفوظ بدارد.
افشای اسرار، چه در امور شخصی و چه سیاسی و اجتماعی، مایه رسوایی و زیان است. در زندگی پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله) نیز دیده میشود که اسرار نظامی، مانند تصمیم به فتح مکه، کاملاً پنهان نگاه داشته شد تا خونریزی و فتنهای پدید نیاید.
مرحوم مغنیه در شرح نهجالبلاغه میگوید: دنیای امروز با ابزارهای تجسس و شنود، رازهای مردم را فاش میکند و این امر، نشانهی سقوط اخلاقی بشر مدرن است.
در حدیثی از امام علی(ع) آمده است:
«سِرُّکَ أَسِیرُکَ، فَإِنْ أَفْشَیْتَهُ صِرْتَ أَسِیرَهُ»
یعنی راز، در بند توست؛ اگر فاشش کنی، تو در بند آن خواهی شد.
همچنین امام صادق(ع) فرمود:
«إِظْهَارُ الشَّیْءِ قَبْلَ أَنْ یُسْتَحْکَمَ مَفْسَدَةٌ لَهُ»
آشکار کردن کاری پیش از استحکام آن، موجب تباهی آن است.
به همین دلیل، خردمند هیچگاه اسرار خود را حتی برای دوستان صمیمی فاش نمیکند، زیرا هر دوست صمیمی نیز دوستان صمیمی دیگری دارد. سعدی میگوید:
رازی که نهان خواهی، با کس در میان منه؛
گرچه دوست مخلص باشد، که مر او را نیز دوستان مخلص باشند.
۲. خوشرویی، کلید محبت
امام (ع) میفرماید:
«وَالْبَشَاشَةُ حِبَالَةُ الْمَوَدَّةِ»
خوشرویی و گشادهرویی، دام محبت است.
انسان خوشبرخورد با چهرهای باز و لبخند، دوستان بسیار مییابد، در حالی که ترشرویی، دشمنی و دوری میآورد.در حدیثی از پیامبر (ص) آمده است:
«إِنَّکُمْ لَنْ تَسَعُوا النَّاسَ بِأَمْوَالِکُمْ فَالْقَوْهُمْ بِطَلاَقَةِ الْوَجْهِ»
«شما نمیتوانید همه مردم را با مال خود راضی کنید؛ پس با چهرهای باز با آنان روبهرو شوید.»
۳. صبر و تحمل، پوشاننده عیبهاست
امام (ع) در ادامه فرمود:
«وَالاِحْتِمَالُ قَبْرُ الْعُیُوبِ»
بردباری و تحمل، گور عیبهاست.اشاره به این که بسیار مى شود انسان از رفتار بعضى از دوستان و آشنایان و یا حتى افراد عادى ناراحت مى گردد و یا مشکلات و مسائلى در زندگى پیش مى آید که انسان را نگران مى سازد. کسانى که این گونه ناملایمات را تحمل کنند به فضیلت بزرگى دست یافته اند که عیوب انسان را مى پوشاند و به عکس، افراد ناصبور و بى حوصله داد و فریاد بر مى آورند و به سخنان یا کارهایى آلوده مى شوند که سر تا پا عیب است.
این احتمال در تفسیر این جمله نیز هست که بسیارى از بى تابى هاى انسان بر اثر شکست هایى است که در زندگى براى او پیش آمده که اگر بى تابى نکند دیگران از این شکست ها که بر اثر ندانم کارى ها به وجود آمده، باخبر نمى شوند و به این ترتیب عیوب او پوشانیده خواهد شد. در غیر این صورت همه از نقاط ضعف او باخبر مى گردند.
در نقل دیگر آمده است:
«الْمُسالِمَةُ خِبَاءُ الْعُیُوبِ»
مسالمت و سازگاری با مردم، پوشاننده خطاهاست.گرچه تعبیر به «مسالمت» با «احتمال» تفاوت زیادى ندارد ولى «احتمال» اشاره به خویشتن دارى و «مسالمت» اشاره به خوش رفتارى با مردم است. در واقع «احتمال» مفهومى در رابطه با خویشتن دارد و «مسالمت» در رابطه با دیگران.
۴. خودپسندی، سرچشمه دشمنی است
آخرین بخش این حکمت میفرماید:
«وَ مَنْ رَضِیَ عَنْ نَفْسِهِ کَثُرَ السَّاخِطُ عَلَیْهِ»
کسی که از خود راضی باشد، دشمنانش بسیار خواهند شد.
چنین فردی انتظار دارد دیگران او را بیش از حد ستایش کنند، و چون نمیکنند، نسبت به آنان کینه میگیرد.
در نامه امام(ع) به مالک اشتر آمده است:
«إِیَّاکَ وَ الْإِعْجَابَ بِنَفْسِکَ… فَإِنَّ ذَلِکَ مِنْ أَوْثَقِ فُرَصِ الشَّیْطَانِ»(7)
از خودپسندی بپرهیز، که مطمئنترین دام شیطان است.
در غررالحکم نیز فرمود:
«ثَمَرَةُ الْعُجْبِ الْبَغْضَاءُ»(8)
میوه درخت خودپسندی، دشمنی است.
و در حدیثی زیبا آمده است که شیطان به حضرت موسی(ع) گفت:
«إِذَا أَعْجَبَتْهُ نَفْسُهُ وَاسْتَکْثَرَ عَمَلَهُ وَصَغُرَ فِی عَیْنِهِ ذَنْبُهُ»(10)
زمانی بر انسان چیره میشوم که از خود راضی شود، عملش را بزرگ شمارد و گناهش را کوچک بیندارد.
جمع بندی
امام علی (ع) در این حکمت کوتاه و ژرف در نهج البلاغه، چهار درس بزرگ اخلاقی را یاد میدهد:
- رازدار باش تا در امان بمانی.
- خوشرو باش تا محبوب شوی.
- صبور باش تا عیوبت پوشیده بماند.
-
از خودپسندی بپرهیز تا دشمن نپروری.
